Chinese Kosmologie: Het Universum Volgens het Oude China
Stel je een universum voor dat niet begon met een goddelijke opdracht of een kosmische explosie, maar met een ei — een uitgestrekt, vormeloos ei van chaos dat in de leegte zweefde, waarin een slapende reus langzaam vorm kreeg gedurende achtienduizend jaar. Toen die reus eindelijk bewoog en de schaal kraakte, werd zijn ontwakingsadem de wind, zijn stem werd donderslag, zijn linkeroog werd de zon en zijn rechteroog werd de maan. Dit is de wereld zoals het oude China zich die voorstelde: intiem, belichaamd en diep levend. Chinese kosmologie is niet slechts een verzameling charmante oude verhalen. Het is een compleet filosofisch en ruimtelijk systeem dat heeft vormgegeven aan hoe miljarden mensen hun plek in het universum begrepen — en dat doet het vandaag de dag nog steeds op manieren die variëren van de indeling van een slaapkamer tot de timing van een bruiloft.
---De Eerste Act: Pangu en de Geboorte van het Kosmos
Het scheppingsverhaal begint met 混沌 (hùndùn, "oerchaos") — een concept dat lastig te vertalen is. In tegenstelling tot het Griekse khaos, wat een leegte impliceert, is hùndùn dik, dicht en ongedifferentieerd potentieel. Het universum voor de schepping was niet leeg; het was te vol, een soep van alles gecomprimeerd in een ei-vormige massa.
Binnen dit kosmische ei sliep 盘古 (Pángǔ), wiens naam waarschijnlijk afkomstig is van pán (een opgerolde, oude schaal) en gǔ (antiek). Geleerden zoals Anne Birrell, in haar baanbrekende Chinese Mythology: An Introduction (1993), merken op dat de Pangu-mythologie relatief laat schriftelijk werd vastgelegd — voornamelijk in teksten zoals de 三五历纪 (Sānwǔ Lìjì), toegeschreven aan Xu Zheng uit de derde eeuw na Christus — wat suggereert dat het kan zijn gekristalliseerd vanuit oudere mondelinge tradities die aan de Han-dynastie voorafgingen. Toch is de filosofische architectuur onmiskenbaar oud.
Toen Pangu wakker werd, zwaaide hij met een grote bijl (sommige versies zeggen dat hij gewoon met zijn handen duwde). De lichte, pure elementen — 阳 (yáng) — stegen op om de lucht te vormen. De zware, troebele elementen — 阴 (yīn) — zonken om de aarde te vormen. Pangu, bang dat ze weer zouden samensmelten, stond tussen hen in en duwde de lucht omhoog. Achtienduizend jaar groeide hij hoger met een snelheid van drie meter per dag, terwijl hij hemel en aarde uit elkaar hield totdat ze stabiel genoeg waren om zelf gescheiden te blijven.
Dood als Schepping
Wat volgt is een van de mooiste passages in de wereldmythologie. Toen Pangu eindelijk instortte en stierf, werd zijn lichaam de wereld:
- Zijn adem werd de wind en de wolken - Zijn stem werd rollende donder - Zijn linkeroog werd de zon; zijn rechteroog, de maan - Zijn vier ledematen en torso werden de vier kardinale richtingen en de vijf grote bergen - Zijn bloed werd rivieren; zijn aderen, wegen - Zijn spieren werden de vruchtbare grond - Zijn gezichtsbeharing werd de sterren en de Melkweg - Zijn huid en lichaamshaar werden bloemen en bomen - Zijn tanden en botten werden metaal en steen - Zijn zweet werd regen en dauw - De vlooien op zijn lichaam — sommige verslagen specificeren dit met prachtige precisie — werden de voorouders van de mensheidDit laatste punt is significant. In sommige vertellingen zijn mensen bijna een bijproduct, een bijeffect van goddelijke biologie in plaats van een opzettelijke creatie. Dit staat in scherp contrast met de Abrahamitische tradities waarin de mensheid de expliciete kroon van de schepping is. De Pangu-mythologie situeert mensen binnen de natuurlijke orde in plaats van er bovenop — een filosofische houding die door de Daoïstische en Confuciaanse denkwereld duizenden jaren zou weerklinken.
Het kosmologische raamwerk dat door Pangu is vastgesteld — de fundamentele polariteit van yin en yang, de opkomst van de 五行 (wǔxíng, "vijf elementen" of "vijf fasen": hout, vuur, aarde, metaal, water) uit de oereenheid — is niet louter mythologie. Het is het besturingssysteem waarop de Chinese geneeskunde, astrologie, feng shui en klassieke filosofie zijn gebouwd.
---Nüwa: De Moeder van de Mensheid
Als Pangu de wereld zijn vorm gaf, was het 女娲 (Nǚwā) die de belangrijkste bewoners gaf. Nüwa is een van de meest oude en complexe figuren in het Chinese pantheon — waarschijnlijk ouder in historische oorsprong dan Pangu, en verschijnt in teksten zoals de 山海经 (Shānhǎi Jīng, "Klassiek van Bergen en Zeeën") en de 楚辞 (Chǔcí, "Liederen van Chu"), waarvan delen van hun inhoud dateren uit de vierde eeuw voor Christus of eerder.
Nüwa wordt doorgaans afgebeeld als een 人首蛇身 (rén shǒu shé shēn) — een figuur met het hoofd van een menselijke vrouw en het lichaam van een slang. Dit slangenlichaam verbindt haar met de oermaterialen en de aarde — het 坤 (kūn, yin, ontvankelijk, aardse) principe dat goddelijk en vrouwelijk is gemaakt.
Mensheid uit Gele Aarde
Het verhaal van Nüwa die mensen creëert, kent meerdere versies, die eeuwen van hervertelling weerspiegelen. In de meest beroemde versie, vastgelegd in 风俗通 (Fēngsú Tōng) door Ying Shao van de Oostelijke Han-dynastie (25-220 na Christus), dwaalt Nüwa door een wereld die al rivieren, bergen en lucht heeft, maar ontbreekt aan menselijke gezelschap. Ze schept 黄土 (huángtǔ, gele aarde) en, werkend met goddelijke kunstzinnigheid, vormt zij de eerste mensen. Ze komen onmiddellijk tot leven en dansen en roepen van vreugde. Verheugd maar moe, trekt ze uiteindelijk een touw door de modder en gooit de druppels — deze worden de gewone mensen, terwijl de met de hand gemaakte figuren de adel worden. (Latere Confuciaanse interpreters lezen soms politieke legitimiteit in dit detail; meer recente folkloristen herkennen het als een latere toevoeging.)
Nüwa vond ook de 笙簧 (shēnghuáng), een mondorgel gemaakt van bamboepijpen — misschien de mooiste mythologische verklaring voor de oorsprong van enig muzikale instrument. Ze sprak ook een zegen over het huwelijk uit, wat haar de titel 高禖 (Gāo Méi, "Hoogste Matchmaker") verleende, als de godin die mannen en vrouwen met elkaar verbond. De instelling van het huwelijk zelf, in het oude Chinese begrip, vloeit voort uit haar creatieve daad van het geven van zowel leven als liefde aan de menselijke soort.
Het Herstellen van de Hemel
Nüwa's meest dramatische daad komt niet tijdens de schepping maar tijdens een catastrofe. In een oorlog tussen goddelijke machten...