Yi de Boogschutter: De Man Die Negen Zonnen Neerschoot

Er is een wrede ironie in het hart van Yi's verhaal die ik nooit heb kunnen afschudden.

Hij redt de hele wereld. Hij schiet negen zonnen neer die de aarde tot as verbranden. Hij doodt de monsters die voortkwamen uit de ecologische ineenstorting. Hij herstelt de orde in een kosmos op de rand van vernietiging.

En zijn beloning? Hij wordt ontslagen. Onterfd van zijn goddelijkheid. Verbannen naar de aarde als een sterveling. Zijn vrouw steelt zijn enige kans op onsterfelijkheid en vliegt naar de maan, waar ze de eeuwigheid alleen doorbrengt.

Yi (羿, Yì) — soms Hou Yi (后羿, Hòu Yì) genoemd, hoewel "Hou" een titel is die "heer" of "prins" betekent — is de meest bekwame en tegelijk meest gestrafte held in de Chinese mythologie. Zijn verhaal is een meesterwerk dat de kloof beschrijft tussen wat je verdient en wat je krijgt.

De Goddelijke Boogschutter

Voordat hij viel, was Yi een god. Geen minder belangrijke god — een hemelse boogschutter van buitengewone vaardigheid, die diende in de hof van de Jade Keizer (of, in oudere versies, de god Di Jun, 帝俊). Zijn boog was goddelijk. Zijn pijlen waren goddelijk. Zijn mikpunt was, naar alle verhalen, perfect.

De Huainanzi (淮南子) beschrijft Yi's opdracht: Keizer Yao (尧), de wijze koning, smeekte de hemel om hulp toen de tien zonnen gelijktijdig opkwamen. Di Jun stuurde Yi naar de aarde met een karmozijnrode boog (彤弓, tóng gōng) en een koker met witte pijlen (素矰, sù zēng) — niet om de zonnen te doden, maar om ze terug in de orde te maken.

Dit detail is belangrijk. Yi was gestuurd om te intimideren, niet om te vernietigen. Zijn opdrachten waren diplomatiek. Wat hij deed, was militair.

Toen de zonnen weigerden samen te werken, nam Yi een beslissing die alles veranderde: hij begon te schieten. De eerste zon explodeerde aan de hemel, en een gouden kraai met drie poten (三足金乌, sān zú jīn wū) viel brandend naar de aarde. De menigte juichte. Yi spande een andere pijl.

Negen zonnen vielen. Negen gouden kraaien stierven. Pas toen Keizer Yao stiekem de laatste pijl uit Yi's koker verwijderde, stopte het schieten, wat de laatste zon redde.

De wereld was gered. Yi was een held.

En toen kwamen de gevolgen.

De Straf

Di Jun — vader van de tien zonnen — was woedend. Yi was gestuurd om zijn kinderen te disciplineren, niet om ze te slachten. Negen van zijn tien zonen waren dood. Het feit dat Yi de wereld had gered, was, vanuit Di Jun's perspectief, irrelevant. De rouw van een vader doet er niet toe als het om het grotere goed gaat.

Di Jun onteigende Yi van zijn goddelijkheid en verbande hem naar de aarde als een sterveling. Yi's vrouw, Chang'e (嫦娥, Cháng'é), werd samen met hem verbannen — gestraft voor de daden van haar man, een detail dat de teksten zonder verdere opmerkingen presenteren, maar dat moderne lezers als diep onrechtvaardig beschouwen.

De straf creëert een vernietigende paradox:

| Wat Yi deed | Wat Yi kreeg | |-------------|--------------| | Redde de mensheid van uitsterven | Verloor zijn goddelijkheid | | Doodde negen kosmische bedreigingen | Werd sterveling | | Voldeed aan de smeekbede van Keizer Yao om hulp | Werd kwaad van Di Jun, zijn eigen meerdere | | Handelde daadkrachtig in een crisis | Werd gestraft voor het overschrijden van zijn mandaat |

Yi's verhaal gaat in zijn kern over het conflict tussen twee legitieme autoriteiten. Keizer Yao had de zonnen vernietigd willen zien. Di Jun had zijn kinderen in leven nodig. Yi kon niet aan beide voldoen. Hij koos de mensheid boven de goden, en de goden lieten hem betalen.

De Monsterdoder

Yi's heldendom eindigde niet met de zonnen. Na zijn verbanning naar de aarde bleef hij de mensheid beschermen door de monsters te jagen die waren verschenen tijdens de zonnecrisis.

De Huainanzi somt zijn doden op:

- Yayu (猰貐, Yà Yǔ): Een beest met een mensenhoofd, een paardenlichaam en tijgerklauwen dat mensen verslond. Yi doodde het in de moerassen van Chouhua. - Beitel-Tand (凿齿, Záo Chǐ): Een monster met tanden als beitels die door alles konden bijten. Yi schoot het neer bij het Chouhua-meer. - Negenhoofdige Zuigeling (九婴, Jiǔ Yīng): Een negenhoofdige creatie die zowel water als vuur spuugde. Yi doodde het bij de Noordelijke Rivier. - Grote Wind (大风, Dà Fēng): Een enorme vogel wiens vleugels hurkans creëerden. Yi schoot het neer bij Qingqiu Moeras. - Reuzenzwijn (封豨, Fēng Xī): Een enorme wilde zwijn dat landbouwgrond verwoestte. Yi doodde het in de Moras van Moerbeibomen. - Lange Slang (修蛇, Xiū Shé): Een gigantische slang die olifanten in één keer doorslikte. Yi hakte het doormidden bij het Dongting-meer.

Zes monsters, zes overwinningen. Yi reisde over de bekende wereld en elimineerde systematisch elke bedreiging. Hij deed het werk van een god — de mensheid beschermen tegen bovennatuurlijke gevaren — maar zonder de macht of status van een god. Hij was nu sterveling. Elke strijd kon zijn laatste zijn.

Dit is wat Yi echt heroïsch maakt in plaats van alleen maar machtig. Toen hij een god was, was het doden van monsters zijn baan. Toen hij sterveling werd, was het zijn keuze. Hij bleef vechten, niet omdat hij moest, maar omdat mensen hem nodig hadden.

Chang'e en het Elixer

Yi's sterfelijkheid woog op hem. Niet omdat hij bang was voor de dood — de teksten suggereren geen lafheid — maar omdat zijn vrouw, Chang'e, zonder schuld sterfelijk was gemaakt. Zij had de zonnen niet neergeschoten. Zij had Di Jun niet getart. Zij was een onschuldige collateral damage.

Yi zocht een oplossing. Hij reisde naar de Kunlun-berg (昆仑山, Kūnlún Shān) om de Koningin Moeder van het Westen, Xi Wangmu (西王母, Xī Wáng Mǔ), te bezoeken, die het elixer van onsterfelijkheid (不死药, bù sǐ yào) bezat.

Xi Wangmu gaf Yi voldoende elixer voor twee personen — één dosis voor Yi en één dosis voor Chang'e. Als ze het deelden, zouden beiden onsterfelijk worden (maar niet goddelijk — er is een verschil). Als één persoon beide doses dronk, zou die persoon als een volle god de hemel ingaan.

Yi bracht het elixer mee naar huis. Hij was van plan om het op een gunstige dag met Chang'e te delen.

Wat er daarna gebeurde, hangt af van welke versie je leest:

Versie 1 (sympathiek voor Chang'e): Yi's leerling, Pang Meng (逄蒙, Páng Méng), probeerde het elixer te stelen. Om te voorkomen dat het in verkeerde handen viel, dronk Chang'e beide doses zelf op en vloog naar de maan.

Versie 2 (kritisch voor Chang'e): Chang'e, niet bereid om sterfelijk te blijven, dronk opzettelijk beide doses terwijl Yi weg was om te jagen. Ze koos onsterfelijkheid boven haar huwelijk.

Versie 3 (tragisch voor beiden): Chang'e dronk het elixer om te ontsnappen aan een steeds tiranniekere Yi, die bitter en wreed was geworden na zijn verbanning. Ze vluchtte naar de maan om een abusieve echtgenoot te ontvluchten.

De ambiguïteit is het punt. De mythe vertelt je niet wie je moet beschuldigen. Het presenteert een situatie waarin iedereen redenen heeft en niemand helemaal gelijk is.

Yi's Dood

Yi's dood is net zo onrechtvaardig als zijn verbanning. In de meeste versies wordt hij vermoord door zijn eigen leerling, Pang Meng.

Pang Meng studeerde jaren archery onder Yi. Hij werd de op één na beste boogschutter ter wereld. Maar de op één na beste was niet goed genoeg. Zolang Yi leefde, zou Pang Meng altijd nummer twee blijven.

Dus doodde Pang Meng zijn meester. De methode varieert — sommige teksten zeggen dat hij Yi opwachtte met een perzikhouten stok (桃木棒, táo mù bàng), anderen zeggen dat hij Yi met Yi's eigen boog neerschoot. De ironie van de grootste boogschutter ter wereld die door een pijl wordt gedood, is bijna te perfect.

Yi's dood completeert de tragedie. Hij redde de wereld en werd gestraft. Hij zocht onsterfelijkheid en werd verraden. Hij trainde een opvolger en werd vermoord. Elke goede daad die Yi deed, werd met lijden beloond.

Waarom Yi Belangrijk Is

Yi's verhaal resoneert omdat het een vraag aankaart waar elke cultuur mee worstelt: garandeert het doen van het juiste een goede uitkomst?

De westerse heldentraditie zegt meestal ja. Odysseus komt thuis. Beowulf sterft glorieuze. Zelfs Jezus, die vreselijk lijdt, wordt opgewekt en gerechtvaardigd. Het lijden van de held is tijdelijk; de beloning is eeuwig.

Yi's verhaal zegt nee. Het doen van het juiste kan leiden tot bestraffing. Je vrouw kan je verlaten. Je student kan je doden. De wereld die je redde, kan je vergeten. Er is geen kosmische garantie dat deugd beloond zal worden.

Dit is geen nihilisme. Yi's verhaal zegt niet dat het doen van het juiste zinloos is. Het zegt dat het doen van het juiste zijn eigen rechtvaardiging is — dat je de zonnen neerschiet omdat de zonnen neergeschoten moeten worden, niet omdat je een beloning verwacht.

De Chinese filosofische traditie heeft een term voor dit: yi (义, yì) — rechtvaardigheid, plicht, het juiste om te doen, ongeacht de persoonlijke gevolgen. De naam van Yi de boogschutter is een homofoon (hoewel geschreven met een ander teken) van yi de deugd. Ik denk niet dat dat toeval is.

De Verbinding met het Midden-Herfstfestival

Elk jaar, op de vijftiende dag van de achtste maancyclus, komen Chinese families samen om maanworst (月饼, yuè bǐng) te eten en naar de volle maan te kijken tijdens het Midden-Herfstfestival (中秋节, Zhōng Qiū Jié).

Het festival is in zijn hart een herdenking van Yi en Chang'e's gebroken huwelijk. Chang'e leeft op de maan, eeuwig gescheiden van de echtgenoot die ze achterliet. Yi — in sommige folkloristische tradities — steekt wierook aan en zet Chang'e's favoriete gerechten op een tafel in het binnenhof, terwijl hij naar de maan kijkt waar zijn vrouw leeft.

Het is een van de treurigste oorsprongsverhalen voor een feest dat ik ken. Het Midden-Herfstfestival viert de herunite van de familie (团圆, tuán yuán), maar de mythologische basis ervan is een familie die uit elkaar werd gescheurd en nooit weer bij elkaar kwam.

Wanneer je een maanworst eet en naar de maan kijkt, neem je deel aan Yi's waakdienst. Je houdt gezelschap met een held die de wereld redde en alles verloor. Dit sluit goed aan bij De Helden van de Shanhaijing: Stervelingen die Goden Uitdaagden en Winnen (Meestal).

De maan geeft geen antwoord. Dat doet het nooit.

Maar Yi blijft omhoogkijken.