De Oceaan als Onbekend
Voor de oude Chinezen was de oceaan het ultieme onbekende. Het binnenland van China was in kaart gebracht, gecatalogiseerd en bestuurd. De oceaan was dat niet. Het was een ruimte waar de regels van de bekende wereld niet van toepassing waren - waar wezens elke grootte, elke vorm, elke combinatie van bekend en onmogelijkheid konden zijn.
De Shanhaijing weerspiegelt dit door zijn oceanen te bevolken met wezens die vreemder en gevaarlijker zijn dan de fauna op het land.
De Kun (鲲) — De Wereldvis
De Kun wordt beschreven in de Zhuangzi in plaats van de Shanhaijing zelf, maar het behoort tot hetzelfde mythologische ecosysteem. De Kun is een vis zo enorm dat "niemand weet hoeveel duizenden li hij meet." Hij transformeert in de Peng (鹏), een even gigantische vogel, die van de noordelijke oceaan naar de zuidelijke oceaan vliegt in een enkele reis.
De Kun-Peng transformatie is een van de meest beroemde beelden in de Chinese filosofie. Het vertegenwoordigt de mogelijkheid van radicale verandering - het idee dat een wezen uit de diepte een wezen van de lucht kan worden. Zhuangzi gebruikt het om te betogen dat perspectief de realiteit bepaalt: wat vanuit één gezichtspunt onmogelijk lijkt, is vanuit een ander gezichtspunt natuurlijk.
De Renyu (人鱼) — De Mensachtige Vis
De Shanhaijing beschrijft verschillende vissen met menselijke kenmerken. De meest verontrustende is de Renyu — een vis met een menselijk gezicht die geluiden maakt als een huilende baby. Het eten van zijn vlees voorkomt malaria.
De mensachtige vis is verontrustend omdat hij zich in de ongemakkelijke kloof tussen mens en dier bevindt. Het heeft genoeg menselijke kenmerken om herkenning te triggeren, maar niet genoeg om empathie op te wekken. Het is voedsel dat naar je terugkijkt.
De Ocean van de Xiangliu
De wateren vergiftigd door de negenhoofdigedraak Xiangliu (相柳) worden beschreven als het creëren van dode zones in de oceaan — gebieden waar geen vis kan overleven en waar geen schip veilig kan passeren. Dit is opmerkelijk vergelijkbaar met moderne beschrijvingen van oceanische dode zones veroorzaakt door vervuiling, wat de oude mythe een ongemakkelijke hedendaagse resonantie geeft.
De Haihe (海河) — Rivier-Zewezens
De Shanhaijing maakt niet altijd duidelijk onderscheid tussen zoetwater- en zoutwaterwezens. Veel van zijn "zeewezens" bewonen de grensgebieden — riviermondingen, kustmoerassen en de ambigue ruimtes waar zoet water zout water ontmoet. Gerelateerde lectuur: Leviathans van de Oostelijke Zee: Reusachtige Zeewezens in de Chinese Mythologie.
Dit weerspiegelt de geografie van de oude Chinese beschaving, die gericht was op rivieren in plaats van op kustlijnen. De oceaan was vooral bekend via zijn interface met rivieren — de plaatsen waar bekend water onbekend werd.
De Ao (鳌) — De Wereld-Schildpad
De Ao is een gigantische zeeschildpad die een van de mythische eilanden op zijn rug draagt. De godin Nüwa sneed de benen van de Ao af om ze te gebruiken als pilaren ter ondersteuning van de lucht nadat deze beschadigd was.
Het wereld-schildpadconcept komt in verschillende culturen voor (Terry Pratchett's Discworld is een moderne westerse versie), maar de Chinese Ao is onderscheidend omdat het niet slechts een passieve ondersteuningsstructuur is. Het is een levend wezen dat is verminkt voor een kosmisch doel — zijn lijden is de prijs voor de stabiliteit van de wereld.
Waarom Zeewezens Anders zijn
De zeewezens in de Shanhaijing verschillen van de landwezens op één belangrijke manier: ze zijn minder moreel gecodeerd. Landwezens in de Shanhaijing hebben vaak duidelijke symbolische betekenissen — dit beest vertegenwoordigt deugd, dat beest vertegenwoordigt ramp. Zeewezens zijn ambivalenter, vreemder, en moeilijker te interpreteren.
Dit maakt ze interessanter voor moderne lezers. De landwezens zijn symbolen. De zeewezens zijn mysteries.