Côn Lôn (昆仑 Kūnlún) là ngọn núi nâng đỡ vũ trụ Trung Hoa. Không phải ẩn dụ — các văn bản cổ đại có nghĩa đen là thế. Đây là trục thế giới (axis mundi), trụ cột vũ trụ, nơi trời đất giao hòa và các vị thần đi lại như thể chỉ là một buổi chiều thứ ba bình thường. Mọi thần thoại đều cần một trung tâm, và Côn Lôn chính là trung tâm của Trung Hoa.
Ngọn Núi Không Phải Là Núi
Điều làm nhiều độc giả phương Tây bối rối là: Côn Lôn trong thần thoại hầu như không liên quan gì đến dãy núi Côn Lôn (昆仑山脉 Kūnlún Shānmài) thật sự ở phía tây Trung Quốc. Dãy Côn Lôn thật ấn tượng không kém — trải dài hơn 3.000 cây số qua Tân Cương và Tây Tạng — nhưng Côn Lôn thần thoại là một thứ hoàn toàn khác biệt.
Shanhai Jing (山海经 Shānhǎi Jīng) mô tả đây là một ngọn núi có chín cổng được canh giữ bởi quái thú khai minh (开明兽 kāimíng shòu), một sinh vật có chín cái đầu với khuôn mặt người. Núi mọc thành từng tầng, mỗi tầng càng thiêng liêng hơn tầng dưới. Trên cùng là Cung Ngọc (玉楼 Yùlóu), và đâu đó trên sườn núi mọc Đào Bất Tử (蟠桃 Pántáo).
Huainanzi (淮南子 Huáinánzǐ) còn đi xa hơn, cho rằng Côn Lôn có ba tầng:
| Tầng | Tên | Độ cao | Những gì có ở đó | |-------|------|--------|-------------| | Thứ nhất | Lương Phong (凉风) | 11.000 lý | Gió mát, không có chết chóc | | Thứ hai | Huyền Phủ (悬圃) | Gấp đôi tầng thứ nhất | Vườn treo, sự bất tử | | Thứ ba | Cung Thượng Đế (上帝之宫) | Gấp đôi tầng thứ hai | Nơi ở của Thượng Đế tối cao |11.000 lý (里 lǐ) tương đương khoảng 5.500 km. Thẳng lên trời. Người Trung Hoa cổ đại không hề đùa cợt với địa lý thiêng liêng của họ.
Tây Vương Mẫu: Vị Nữ Vương Cai Quản Núi
Không thể nhắc đến Côn Lôn mà không nhắc đến Tây Vương Mẫu (西王母 Xīwángmǔ), Mẫu Thượng Thiên phương Tây. Bà là cư dân nổi tiếng nhất của ngọn núi này, và câu chuyện của bà là một trong những biến chuyển hấp dẫn nhất trong thần thoại Trung Hoa.
Trong các văn bản sớm nhất — Shanhai Jing và các xương giáp bói dịch thời nhà Thương — Tây Vương Mẫu rất đáng sợ. Bà có đuôi báo, răng hổ, và đội mũ gọi là thằng (胜 shèng). Bà kiểm soát bệnh dịch và hình phạt. Bà sống trong một hang động. Là người không ai muốn gặp.
Đến thời nhà Hán (汉朝 Hàncháo, 206 TCN–220 SCN), bà đã được tái hiện hoàn toàn khác. Giờ đây, bà là một nữ thần xinh đẹp, quyền quý, tổ chức các đại yến tiệc trên Côn Lôn, dâng đào trường sinh cho các khách quý xứng đáng. Mu Tianzi Zhuan (穆天子传 Mù Tiānzǐ Zhuàn), một văn bản kể về chuyến đi phương Tây huyền thoại của Vua Mục nhà Chu, mô tả ông đã thăm Tây Vương Mẫu trên Côn Lôn và cùng bà trao đổi thơ ca trong lúc uống rượu.
Đó là một cuộc “lột xác” kỳ diệu — từ quỷ dịch bệnh thành chủ tiệc sang trọng chỉ trong khoảng năm thế kỷ.
Bài Diễn Văn Của Ngọc Hoàng
Thần thoại Đạo giáo sau này cũng đặt Ngọc Hoàng Đại Đế (玉皇大帝 Yùhuáng Dàdì) tại Côn Lôn, biến nơi đây thành chỗ ngồi của toàn bộ bộ máy quan trường thiên đình. Đây là nơi triều đình thiên giới họp bàn, nơi các tiên nhân xung phong nhận nhiệm vụ, và là trụ sở hành chính vũ trụ.
Văn bản Đạo giáo Zhen'gao (真诰 Zhēn'gào) thế kỷ 4 de...