Không Phải Là Người Cá Disney
Quên Ariel đi. Quên cô tiên cá đang chải tóc trên một tảng đá. Người cá trong huyền thoại Trung Quốc hoàn toàn khác với những người đồng cấp phương Tây. Jiaoren (鲛人 jiāorén), những người cá mập của Biển Nam, không hát ru thủy thủ đến cái chết hay đổi giọng nói lấy đôi chân. Họ dệt vải dưới nước. Họ khóc ra ngọc trai. Và dầu cơ thể của họ, một khi đã được thắp sáng, thì cháy mãi mãi. Bạn đọc cũng thích Leviathans of the Eastern Sea: Những Sinh Vật Khổng Lồ Trong Huyền Thoại Trung Quốc.
Shanhaijing (山海经 Shānhǎi Jīng) và các văn bản Trung Quốc sau này mô tả một mối quan hệ hoàn toàn khác giữa con người và biển cả — nơi mà những sinh vật của đại dương không phải là những kẻ dụ dỗ nhưng là nghệ nhân, không phải là quái vật nhưng là những người hàng xóm sống trong một thế giới song song dưới những con sóng.
Jiaoren: Những Người Dệt Dưới Đáy Biển
Những tài liệu sớm nhất đề cập đến Jiaoren xuất hiện trong các văn bản từ triều đại Hán và trước đó. Bowuzhi (博物志 Bówùzhì), một bách khoa toàn thư về kỳ diệu vào thế kỷ thứ ba, cung cấp một trong những mô tả rõ ràng nhất: Những người cá mập sống ở Biển Nam, cư ngụ dưới nước một cách tự nhiên như con người sống trên đất liền. Họ dành cả ngày để dệt một loại vải kỳ diệu gọi là Jiao silk (鲛绡 jiāo xiāo), mỏng manh đến mức dường như trong suốt và hoàn toàn chống nước.
Nhưng chi tiết nổi tiếng nhất chính là nước mắt của họ. Khi một Jiaoren khóc, những giọt nước mắt của họ không rơi xuống như nước — mà hóa thành ngọc trai (珍珠 zhēnzhū). Hình ảnh đơn lẻ này đã vang vọng qua hai thiên niên kỷ của thi ca Trung Quốc, trở thành một trong những phép ẩn dụ trường tồn nhất trong truyền thống văn học. Nhà thơ thời Đường Li Shangyin đã sáng tác câu thơ nổi tiếng về "ngọc trai từ nước mắt của những người cá trong biển sáng trăng" — một tham chiếu mà những độc giả Trung Quốc học thức vẫn ngay lập tức nhận ra.
Ngọn Lửa Vĩnh Cửu
Đặc điểm nổi bật khác của Jiaoren chính là dầu của họ. Theo nhiều nguồn sử liệu, bao gồm các ghi chép liên quan đến ngôi mộ của Hoàng đế Tần Thủy Hoàng (秦始皇 Qín Shǐhuáng), dầu từ người cá được sử dụng để thắp đèn có thể cháy mãi mãi. Nhà sử học Sima Qian trong Ghi Chép của Nhà Sử Học Vĩ Đại mô tả ngôi mộ dưới lòng đất của hoàng đế được chiếu sáng bằng những chiếc đèn chạy bằng dầu Jiaoren, được tính toán cháy trong hàng ngàn năm.
Liệu điều này có phải là huyền thoại hay là một mô tả phóng đại về dầu cá voi còn tranh cãi. Nhưng hình ảnh mà nó tạo ra thì không thể quên được: một ngôi mộ ngầm rộng lớn, tối tăm như đáy đại dương, được thắp sáng bởi mỡ người cá cháy mãi mãi. Nó vừa kỳ diệu vừa ghê rợn — một lời nhắc nhở rằng trong huyền thoại Trung Quốc, cái đẹp và cái dị thường thường chỉ cách nhau một câu.
Người Cá Trung Quốc Khác Với Người Cá Phương Tây Như Thế Nào
Sự tương phản với những người cá phương Tây thật sự sâu sắc:
Người cá phương Tây được xác định bởi ham muốn — họ muốn tình yêu của con người, đôi chân của con người, linh hồn của con người. Họ là những sinh vật của khát khao và quyến rũ. Từ những tình tiết của Sirens trong tác phẩm của Homer đến Cô Tiên Cá của Hans Christian Andersen, truyền thống phương Tây định hình người cá là những sinh vật khao khát vượt qua ranh giới.